Fresh

«Գորգը այն   վերջին իսկապես  շոշափելի լարն է,  որ  այս պահին  մեզ  կապում է  մեր սուրբ Շուշիի հետ»

Գորգագործության  արմատները ձգվում են  դեպի հեռավոր դարեր: Մասնագետները պնդում են,  որ  դրանք  ի սկզբանե  մշակութային ու ստեղծագործական տարրեր են եղել, որոնք   ազգի վաղնջականության մասին են պատմում:   Այստեղից էլ  մշտական  ազգամիջյան վեճերը, թե որ գորգն ու  նախշը,  ում է պատկանում:  Դե բոլորն են ուզում մոլորակի  «ամենահին բնակիչ» տիտղոսն ունենալ:

Բայց Շուշիի գորգերի թանգարանն աշխարհում միակն է, որտեղ  հավաքված բոլոր նմուշների ծագումնաբանությունը հստակ է,  ու դրանց պատկանելիության շուրջ վեճերն անիմաստ են:

Եթե  բախտ չի վիճակվել հենց  սուրբ Շուշիում այցելել  գորգերի  թանգարան, ապա հիմա բացառիկ հնարավարություն ունենք  17-րդ դարից մինչև մեր օրեր հասած բացառիկ հայկական նմուշները տեսնել  Երևանում՝ Ալեքսանդր Թամանյանի անվան ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտում:

Շուշիի սուրբ մասունքները Երևան են հասել ու  պատմում են  հայկական`  մասնավորապես արցախյան գորգագործության  կախարդական հեքիաթները:

Մասնավոր  այս հավաքածուն պատկանում է  Վարդան Ասծատրյանին, որը  մեկ տասնամյակ հատ առ հատ  հավաքել ու   հստակեցրել է  նմուշների ծագումնաբանությունը, հետո էլ   հիմնադրել պատմական մեծ նշանակություն ունեցող  թանգարանը:

Հիմա նա անձամբ է անցկացնում  էքսկուրսաիներն ու  մանրամասն պատմում, թե ինչպես է գորգի վրա գիշերը ցերեկ դառնում, ինչու  է թիթեռն ու մեղուն այդքան կարևոր   հայկական գորգագործության մեջ, թե կարմիրի ո՞ր երնագն ենք  որդան  կոչում,  և ի՞նչ խորհրդավոր գաղտնիքներ են թաքցնում մեր  գորգերը:  

 

 

2000 թվականից սկսել եք հավաքել  գորգեր. արդեն   2011 թվականի  խորհրդանշական   սեպտեմբերի  2-ին  թանգարանը բացեց դռներն ու  ընդունեց առաջին այցելուներին: Ո՞րն էր սկիզբը,  և ինչո՞ւ  որոշեցիք նման թանգարան հիմնադրել:

 

-Դեռ մանուկ հասակից  պարբերաբար լսում էի պատմություններ  այն մասին,  որ ադրբեջանցիները շրջում են մեր գյուղերով ու   գնում մեր հին գորգերը: Ավելի հասուն  ու գիտակից տարիքում ինքս դարձա ականատեսն այն բանի,   թե ինչպես ենք  կորցնում գորգագործության մեր դարավոր մշակույթը: Վերջին տասնամյակների ընթացքում,  անգամ խորհրդային շրջանում,  ադրբեջանցիները  ջանք ու եռանդ, ֆինանս չէին խնայում, որ   պատմությունը խմբագրեն ու  մշակութային  արժեք ներկայացնող ամեն բան դարձնեն իրենցը: Մեծ ակադեմիաներ ու գիտնականեր են աշխատում այդ ուղղությամբ,  և ցավոք, նրանց  աշխատանքի արդյունքը ակնհայտ է: Մինչև նախորդ դարի  վաթսունականները չեք գտնի գրականություն, որտեղ լինի «ադրբեջանական գորգ» բառակապակցությունը: Իսկ դրանից հետո մեծ աշխատություններ կան այդ թեմայով:  Արցախյան  առաջին պատերազմն է՛լ ավելի սրեց վիճակը,  ու ես հասկացա, որ արդեն պետք է գործեմ,  թե չէ շուտով   թանգարանային  նմուշ էլ  չենք  ունենա:  Ու սկսեցի  մտքումս  ստեղծել թանգարան. սկզբնական շրջանում   իմ միջոցներով գտնում էի    գորգեր,  պարզում  դրանց  պատմությունը,  հետո  գնում  դրանք  ու հավաքում:

Բայց շատ կարևոր էր ինձ համար, որ իմ ձեռք բերած ամեն մի գորգի ծագման  պատմությունը  հայտնի լինի, այսինքն  իմ հավաքածուի յուրաքանչյուր նմուշի ծագումնաբանություն  հստակ է այսօր:

 Ես  համոզվեցի, որ եթե  գործի հանդեպ տրամադրվածությունդ մաքուր է,  ապա Աստված քեզ օգնում է հաջողել:  Այդպես  կայացավ Շուշիի գորգերի  թանգարանը:

 

Թանգարանն իր դռները  բացեց 2011 թվականին, ինչպիսի՞ն էր արձագանքը  նախ արցախցիների, հետո նաև  Արցախի հյուրերի կողմից:  

 

-Շուշիի գորգերի  թանգարանը   մեծ անակնկալ էր  նախ  արցախցիների համար: Մարդիկ չէին պատկերացնում, որ նման բաներ կարելի է անել առանց պետական աջակցության, բացառապես  անձնական ու   մասնավոր միջոցներով: Բայց մենք  հաջողեցինք: Ամենակարևորը  նմուշներն էին,  որոնք  ես արդեն ունեի վաղուց:  Շենքը  ձեռք բերեցինք  ամերիկաբնակ ու մոսկվայաբնակ  բարերաների շնորհիվ: Դասավորեցինք նմուշները ու բացեցինք մեր դռները այցելուների առաջ: Սա իսկապես նոր ձևաչափ էր, որը միանգամից  գրավեց բոլորին: Զբոսաշրջիկները ևս մեծ հետաքրքրություն ցուցաբերեցին: Շատերը գալիս էի մեր թանգարան այն համոզումով, որ սրանք ադրբեջանական  գորգեր են ու հեռանում վերափոխված, վերաիմստավորված ու հայկական գորգագործության մասին կայուն գիտելիքներով:  Ես վստահեցնում եմ, որ բոլոր նրանք, ովքեր երբևէ եղել են մեր թանգարանում, այլևս երբեք չեն ասի, թե ադրբեջանական գորգ գոյություն ունի: Դե միջազգային մասնագետներն այս առումով  իհարկե   կիրթ են, գիտեն, որ քոչվոր ցեղն ուղղակի ֆիզիկապես չէր կարող նման մշակույթ ունենալ, որովհետև դազգահները  տեղից  տեղ  տեղափոխելը բարդ գործ է: Բայց մենք նաև  սովորական մարդկանց  այս գիտելիքները  փոխանցելու խնդիր ունեինք և  իսկապես կարողանում էինք լավագույնս  լուծել  այդ խնդիրը:

 

Թշնամին մեր մշակույթն  իրենը դարձնելու առիթը  երբեք բաց չի թողնում, դուք ինքներդ էլ  նշեցիք, որ մեծ գումար է  ծախսվում այս ուղղությամբ:   Շուշիի  թանգարանը մեծ  ճանաչում էր  ձեռք բերել և հայտնի էր նաև  օտարերկրացիների շրջանում, բայց վեճերն այս առումով լուծված չեն:  Ո՞րն է մեր    բացթողումը,  որ   չենք կարողանում գոնե մշակութային վեճերի վերջը  մեկընդմիշտ դնել ու ապացուցել, որ այն ինչ մերն է, մերն է:

 

 Հին հայկական հարց է : Մենք միշտ կորցնում ենք  այն, ինչ ունենք: Չեմ վախենա ասել, որ դա շատ հայկական  բնավորություն է: Մերն է,  հետևաբար վստահ ենք, որ ապացուցելու կարիք չկա, ու դա բացարձակ ճշմարտություն է: Իսկ նոր ազգերն էլ միշտ  անում են ամեն բան, որ յուրացնեն հին ազգի մշակույթը: Դա նրանց համար հենք  է դառնում ու  ապացույց, թե իրենք ևս անհիշելի ժամանակներից գոյություն ունեն: Ինչ արած. մենք  պետք է ուժեղ լինենք ու չթողնենք, որ զավթեն մեր պատմությունը, նրանք  միշտ էլ փորձելու են: Մեր բացթողումները շատ են: Մենք չենք  ունեցել և չունենք պետական մոտեցում այս հարցում,  մինչդեռ նրանց պարագայում հենց  պետականորեն  մշակվել են ծրագրեր, որոնք  թույլ են տվել հայկական ամեն  բան իրենցը դարձնել:  Թե որքանով է ստացվել, մեզնից  յուրաքանչյուրը կարող  է տեսնել անզեն աչքով: Այս ուղղությամբ  աշխատանքները շարունակվում են ու չեն դադարի, քանի դեռ մենք  զգոն չենք  ու  չենք արգելում նրանց  այդպիսի սադրանքների գնալ:

  Դա բարդությունների հետ կապված չէ,  ի վերջո, մենք  ոչ թե պետք է  հեքիաթներ հյուսենք ու հետո ապացուցենք դրանց իսկությունը, այլ ուղղակի եղածը պիտի պահպանենք, հիմքերն  ամրացնենք, որովհետև ապացույցները կան, պետք է աշխատել ու պահպանել: Մեր թանգարանն էլ մեծամասամբ հենց  դա էր անում: Մենք ճանաչողական ու դաստիարակչական աշխատանքներ էինք  տանում այցելուների հետ,  հիմա այստեղ Երևանում  ևս խմբերին պատմում ու ներկայացնում ենք բոլոր մանրամասները: Բայց այդքանը բարար չէ, սա պետք է դառնա  պետական  ծրագիր, միայն այդպես կհաջողենք ու արդյունքի կհասնենք:   Թե չէ այս պահին   շարունակում ենք  կորցնել այն,  ինչն ի սկզբանե մերն էր:

 

Արցախյան վերջին պատերազմը   ցավալի իրողություն էր, որի հետևանքները դեռ երկար չենք  կարողանալու վերացնել:  Դուք այն երջանիկներից էիք, ով գոնե հասցրեց փրկել թանգարանային այսքան կարևոր նմուշները: Քանի՞ գորգ  ունեիք,  և քանի՞սը ստացվեց փրկել:

 

 Մոտ  երեք հարյուր կտոր  գորգ ունեի  հավաքածուիս մեջ: Բայց մշտական ցուցադրվող նմուշները մոտ հարյուրն էին: Մնացածը ֆոնդում էին:  Օգոստոս ամիսն էր,  չգիտեմ`  ինչու որոշեցի ևս յոթանասուն նմուշ տեղափոխել թանգարան ու ցուցադրել: Հիմա  որ մտածում եմ,  էլի չեմ գտնում պատասխան, թե ինչու էի այդպես  որոշել: Բայց  հենց այդ որոշման շնորհիվ կարողացանք ավելի մեծ թվով գորգեր փրկել կործանումից:  Քանակական առումով գորգերի 70-75%-ը կարողացանք դուրս բերել,   բայց  եթե որակապես  մոտենանք  հարցին ապա 90%-ն  ենք փրկել, ամենալավ  գորգերը  փրկված են ու այս պահին ցուցադրված են Երևանում:  Մոտ  120  գորգ  թողեցինք մեր Շուշիում,  ու դրանց  ճակատագիրն իհարկե հայտնի չէ:

 

Գորգերը մինչև վերջին պահը չէիք հանում Շուշիից, թեև քաղաքը ռմբակոծվում էր,   ու  որքան էլ չմտածեինք, այն կորցնելու մասին, միևնույն է վիճակը  լուրջ էր ու թանգարանը վտանգված էր:  Ինչո՞ւ էիք հապաղում:

 

Գիտե՞ք,  միակ պատճառը հարցի  հոգեբանական  կողմն էր: Իհարկե պատերազմի առաջին օրերից մտածում էինք  նմուշներն ավելի ապահով վայր տեղափոխելու մասին, որովհետև, այո՛, քաղաքն անընդհատ ռմբակոծվում էր:  Բայց  թանգարանը Շուշիի անքակտելի մասնիկն էր, ու եթե մենք  սկսեինք  նմուշները  տեղափոխել,  մարդիկ կհուսահատվեին ու կմտածեին, որ  վերջը մոտ է: Իսկ մենք  վերջի մասին չէինք էլ մտածում: Պարզապես, երբ  ռումբը պայթեց հենց թանգարանի շենքի կողքին ու պատուանները  փշուր-փշուր եղան, հասկացա, որ ամեն կորցրած րոպե աշխատելու է  այս բացառիկ նմուշների դեմ:

 

Արցախյան գորգերը փետրվարի 20-ից ցուցադրվում են Երևանում՝ Ալեքսանդր Թամանյանի անվան ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտում: Բայց  ցուցանմուշների  հետագա ճակատագիրը գոնե այս պահին  պարզ չէ: Ի՞նչ խնդիրներ  կան, և ինչպե՞ս եք տեսնում  դրանց լուծումները:

 

Սա շատ կարևոր  հարց է, որովհետև  այս գորգերը մեր մշակույթի  անբաժանելի ու կարևոր մասնիկն են: Դրանք ունեն անձնական ու համահայկական  մեծ նշանակություն: Գորգը այն վերջին, իսկապես  շոշափելի լարն է,  որ  այս պահին  մեզ  կապում է  մեր սուրբ Շուշիի հետ:  Հետևաբար  չի կարելի միաձուլել այս թանգարանը որևէ այլ թանագրանի կամ կառույցի  հետ: Այն պետք է   իր առանձին  տարածքն ունենա, որտեղ կցուցադրվեն  նմուշները,  մարդիկ կգան ու  կլսեն դրանց  պատմությանը: Սա կրթամշակութային կարևոր  իրողություն է,  որը պետք է հենց  համապատասխան մոտեցում ստանա:

Այս պահին  գորգերն անժամկետ  ցուցարդում ենք Ալեքսանդր Թամանյանի անվան ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտում, բայց  շենքի խնդիր լուծելն իսկապես օրհասական է: Առանձին շենք ունենալու հարցը լուծելուց հետո  կրթկան ու գիտական լուրջ աշխատանքներ պետք է տարվեն, այդ աշխատանքների համար համապատասխան  պայմանները ստեղծենք, որովհետև թանագարանը  վաղուց կայացել է, հիմնական ու ծանր աշխատանքն արված է, եթե կառավարությունը կամ  գործից հասկացող հիմնադրամները զբաղվեն այս հարցով,  տարիներ անց էլ կարիք չենք   ունենա որևէ մեկին ապացուցելու, որ սա հայկական գորգ է: Կասկածներ չեն լինի:  Մենք նյութերն ու  աշխատություններն ունենք, մեզ պետք է ուղղակի համակարգված աշխատանք: Գոնե  մինչև այն պահը, երբ մենք  նորից կվերադարձնենք  թանգարանը հայրենիք ու պատմական հող:  Իսկ Շուշի մենք  անպայման  վերադառնալու ենք: 

photo5253920261135250373.jpg
photo5253920261135250378.jpg